در سالهای اخیر، بهویژه با افزایش پروندههای مربوط به مهریه در محاکم خانواده، بحث اصلاح قوانین مرتبط با مهریه در دستور کار قانونگذار قرار گرفته است. یکی از طرحهایی که مورد توجه قرار گرفته، پیشنهاد محدود کردن مهریه به ۱۴ سکه طلا و عندالاستطاعه شدن پرداخت آن است. این طرح هنوز به تصویب نهایی نرسیده اما بازتابهای اجتماعی و حقوقی گستردهای در پی داشته است.
در این نوشتار، تلاش میشود بهصورت بیطرفانه، ابعاد مختلف این طرح از منظر حقوقی، اجتماعی و واقعیتهای عملی در نظام خانواده بررسی شده و جایگزینهای احتمالی آن معرفی شود.
خلاصهای از مفاد طرح پیشنهادی
- سقفگذاری مهریه: پیشنهاد شده مهریه در اسناد رسمی ازدواج حداکثر به ۱۴ سکه طلا محدود شود.
- عندالاستطاعه شدن پرداخت مهریه: مرد تنها در صورت داشتن توانایی مالی، موظف به پرداخت مهریه خواهد بود و اثبات این استطاعت با زن است.
آثار حقوقی تغییرات زیر چیست؟
محدود شدن مهریه به ۱۴ سکه
در صورت تصویب این طرح، زوجین تنها میتوانند حداکثر ۱۴ سکه را بهعنوان مهریه در سند ازدواج ثبت کنند و دادگاه نیز صرفاً نسبت به این میزان تعهد حقوقی قائل خواهد شد. در این صورت، تعهدات بالاتر از این مقدار فاقد ضمانت اجرای قانونی خواهد بود. این تغییر از نظر شکلی میتواند وحدت رویه ایجاد کند و از مهریههای سنگین جلوگیری کند، اما در مواردی که زن و مرد بر مهریههای بالاتر توافق دارند، با محدودیت مواجه خواهد شد.
عندالاستطاعه شدن مهریه
در شرایط فعلی، اگر مهریه عندالمطالبه باشد، زن میتواند بدون نیاز به اثبات وضعیت مالی مرد، مطالبه مهریه کند. اما با عندالاستطاعه شدن آن، زن باید در دادگاه اثبات کند که همسرش توانایی مالی دارد. این روند در عمل میتواند پیچیده، زمانبر و نیازمند مدارک متعدد باشد.
مزایا و معایب مهریه ۱۴ سکه ای برای هر یک از طرفین
از نگاه مردان:
- مزایا: کاهش نگرانی از زندان بابت مهریه، قابل پیشبینی بودن هزینههای ازدواج، تسهیل تصمیمگیری برای ازدواج.
- معایب: ممکن است با کاهش نقش مهریه، فشارهای دیگری مثل خرید خانه یا خودرو از طرف خانواده عروس افزایش یابد.
از نگاه زنان:
- مزایا: این قوانین مزایای خاصی برای خانم ها ندارد. مگر اینکه شروط ضمن عقد برای خانم ها گذاشته شود.
- معایب: تضعیف ابزار قانونی برای حمایت مالی در زمان طلاق، دشواری در دریافت مهریه هنگام اختلاف یا جدایی، افزایش احتمال بیپشتوانه ماندن در صورت ترک زندگی توسط مرد.
جایگزینهای حقوقی مهریه در قانون و عرف
در برخی کشورها یا حتی در قراردادهای ازدواج داخلی، برای جبران کاهش یا حذف مهریه، از ابزارهای جایگزین استفاده میشود که میتواند در ایران نیز به عنوان مکمل مورد توجه قرار گیرد:
۱. حق تنصیف اموال
بر اساس شرطی که در دفتر رسمی ازدواج قابل ثبت است، اگر مرد در زمان زندگی مشترک صاحب اموالی شده باشد، زن پس از طلاق میتواند تا ۵۰٪ از آنها را دریافت کند. این شرط به صورت “شرط ضمن عقد” درج میشود و اجرای آن منوط به امضا و عدم تخلف زن از وظایف زناشویی است.
۲. حق طلاق برای زن
در شرایطی، مرد میتواند اختیار طلاق را به زن واگذار کند. در صورت وجود این شرط، زن برای جدایی نیازی به اثبات عسر و حرج ندارد. این اختیار بهویژه در کنار نبود مهریه مؤثر، میتواند ابزاری برای حفظ تعادل حقوقی باشد.
۳. شرط پرداخت مستمری یا حقالمعاش
زوجین میتوانند توافق کنند که در صورت جدایی، مرد مبلغی بهصورت ماهیانه به زن بپردازد. این شرط باید در سند رسمی و با رضایت دو طرف ثبت شود تا از ضمانت اجرای قانونی برخوردار شود.
۴. بیمه تأمین مالی زنان خانهدار
در بلندمدت، راهکارهای ساختاری مثل بیمه زنان خانهدار یا ایجاد صندوق حمایت از زنان مطلقه میتواند نقش مهریه را در تأمین آینده مالی زن کاهش دهد.
۵. توسعه شروط حمایتی در سند ازدواج
شروطی مثل الزام به تهیه مسکن، منع ازدواج مجدد، پرداخت مستمر نفقه، پرداخت هزینه درمان یا تحصیل میتواند بهصورت حقوقی در عقدنامه درج شده و اجرا شود.
جمعبندی نهایی
طرح محدودسازی مهریه به ۱۴ سکه و عندالاستطاعه شدن آن، تلاشی است برای حل بخشی از مشکلات موجود در حوزهی خانواده و مهریه. اما موفقیت آن مشروط به تدوین سازوکارهای جایگزین حقوقی مؤثر و قابل اجراست. حذف یا کاهش یکجانبه مهریه بدون تأمین پشتوانههای مالی، میتواند تعادل حقوقی بین زوجین را بر هم بزند و منجر به آسیبهای اجتماعی گردد.
قانونگذاری در حوزه حساس خانواده نیازمند دقت، واقعبینی و توازن است. هر گونه اصلاحی باید همزمان حافظ کرامت زن و مرد، و تضمینکنندهی ثبات خانواده باشد.
